Thay đổi thế giới, bạn chắc chắn đã nghe cụm từ này rất nhiều khi tiếp cận với thế giới startup, khởi nghiệp. Ý nghĩ đó giống một kiểu thôi miên ám thị mà nhiều hãng báo chí từ Bussiness Insider cho tới Forbes, v.v... lặp đi lặp lại nhiều lần khi nói về bất kỳ một công ty công nghệ khởi nghiệp thành công trong việc huy động triệu triệu đô tiền đầu tư. Những cụm từ hoa mỹ như kỳ lân công nghệ, tỷ phú tự thân, từ hai bàn tay trắng mà xây được cả cơ ngơi to lớn khi tuổi  đời chỉ vừa mười tám đôi mươi xuất hiện nhiều lần bên cạnh những viễn cảnh to lớn mà họ có thể mang lại cho nhân loại.

Tất cả những thứ đó dội vào đầu bất cứ ai ngây thơ và hoài bão những ảo tưởng viễn vông. Có thể nói góp phần tạo nên sự hoang tưởng và những ước mơ giàu nhanh đổi đời, giải cứu thế giới chính là nhờ sự đóng góp to lớn của hệ thống truyền thông  và mạng xã hội. Bạn được nghe nhiều mẫu chuyện thành công, có thể thật có thể giả, nhưng tất cả chỉ là con số cực kỳ nhỏ bé khi so với hàng trăm, hàng triệu người thất bại trong kinh doanh phải phá sản, đôi khi phải tự treo cổ hay nhảy lầu vì không đủ khả năng trả khoản nợ đã vay để đầu tư vào công ty hay doanh nghiệp của họ.

Những công ty lớn trên thế giới như Google, Facebook, khi bắt đầu thực ra chẳng có mục tiêu nào to lớn vĩ đại như giải cứu thế giới hay cứu rỗi nhân loại. Họ đơn giản chỉ là theo đuổi một giải pháp nào đó để giải quyết vấn đề cá nhân hay nhu cầu nào đó của một nhóm người trong xã hội. Những nhãn mác như người hùng công nghệ này nọ toàn bộ là hư danh do cánh truyền thông báo chí dựng lên, và chính bản thân những công ty đó cũng thuê người viết lên câu chuyện thần kỳ về chính mình để đánh bóng tên tuổi công ty, bán các ấn phẩm, tăng giá trị kỳ vọng cho cổ phiếu của họ khi niêm yết trên sàn chứng khoán. Những người sáng lập của mỗi công ty đều bắt đầu xây dựng doanh nghiệp của mình như một người hùng trẻ tuổi chống lại các công ty tập đoàn lớn xấu xa trên thị trường để mang lại công bằng, lợi ích cho người dùng.

Quy tắc ban đầu của Google là “Don’t be Evil” (không xấu xa) khi nó bắt đầu từ con số không, thời gian trôi qua cùng với sự bành trướng về quy mô của mình, Google đã tự phá vỡ quy tắc đó. Facebook từng là một nơi để kết nối mọi người, một nơi để bất cứ ai cũng có thể tự do nói lên ý kiến của mình nhưng khi nó trở thành nền tảng mạng xã hội lớn nhất thế giới thì nó lại dùng chính sức mạnh công nghệ của mình để bịt miệng tất cả những ai nói những điều mà Facebook không thích, hàng triệu thông tin của người dùng bị rò rỉ và bán cho các công ty phân tích dữ liệu và quảng cáo kích thích tiêu dùng. Những người sáng lập khi xưa với những hoài bão và động cơ trong sáng dần trở nên xấu xa vì họ cũng đủ thông minh khi nhận thấy được số tiền khổng lồ mà họ sẽ có trong tay nếu hợp tác và đáp ứng các yêu cầu của những quỹ đầu tư xảo quyệt.

Nhìn vào hai ví dụ trên chúng ta sẽ phải tự hỏi mình rằng liệu các công ty khởi nghiệp công nghệ hay startup có thực sự là người hùng như chúng ta vẫn tin là như vậy? Những vấn đề mà các công ty này đưa ra có thực sự là vấn đề hay không? Cách mà các giải pháp của họ đưa ra có giải quyết triệt để vấn đề đó hay không? Đây là những câu hỏi hiện lên trong đầu tôi khi ngồi trên giảng đường trường đại học ở Iowa. Tôi cũng nhớ lại các buổi bootcamp tại Saigon về khởi nghiệp được một giáo sư ở Hardvard truyền lại, trong đó có việc xác định vấn đề cần phải giải quyết của một nhóm khởi nghiệp theo phương pháp Lean Startup (khởi nghiệp tinh gọn). Sau khi suy nghĩ kỹ càng và nhiều năm trải nghiệm, tôi nhận ra rằng các vấn đề trong xã hội là do chính chúng ta tạo ra, các nhóm khởi nghiệp trẻ tuổi luôn bị ám ảnh phải giải cứu thế giới, giải quyết vấn đề xã hội để làm giàu trong khi họ không đủ sâu sắc để nhận ra cách họ suy nghĩ và mục tiêu họ đặt ra mới chính là vấn đề. Những điều họ muốn làm vượt quá sức lực của mình trong khi họ còn chưa hiểu và giải quyết được các vấn đề của bản thân thì làm sao giải quyết những vấn đề lớn hơn. Người Việt chúng ta có câu “ốc chưa mang nổi mình ốc, ốc còn làm cọc cho rêu”, đó chính xác là miêu tả về những trường hợp này.

Trong phần lớn các ý tưởng khởi nghiệp, hầu hết các vấn đề mà họ muốn giải quyết là những giả định do những người sáng lập tự đặt ra, và nếu đúng phương pháp và quy trình thì họ sẽ phải làm khảo sát xem những giả định của mình có chính xác hay không và mức độ chính xác là bao nhiêu? Nếu chúng ta nói vấn đề cần giải quyết là của loài người vậy thì chúng ta phải khảo sát bảy tỷ dân trên hành tinh thì mới xác định được nó đúng là vấn đề chung của nhân loại, khi đó mục tiêu trở thành anh hùng cứu thế mới đúng đắn. Còn nếu vấn đề giả định thuộc về dân chúng của một quốc gia thì ít nhất bạn phải khảo sát và điều tra toàn bộ ý kiến của vùng lãnh thổ đó để xác định tính đúng đắn cho giả định mà bạn đặt ra. Đáng tiếc phần lớn đội nhóm hay cá nhân khởi nghiệp không đủ nguồn lực để làm những công việc khảo sát này, nên hầu hết vấn đề và giải pháp họ đưa ra phần lớn đều hoang đường, đương nhiên có một số nhỏ may mắn chính xác nhưng nếu đem so với phần còn lại chỉ như muối bỏ bể. Đáng sợ hơn nữa là rất nhiều người không nhận ra điều này, và lại có một niềm tin to lớn và quyết tâm mãnh liệt hy sinh tất cả để thành công, và trong khi họ nỗ lực giải quyết những vấn đề không có thật đó họ lại tạo ra nhiều vấn đề mới hơn cho xã hội. Kết hợp với lòng tham vô bờ của những nhà đầu tư mạo hiểm, thổi phồng mức độ thiên tài của các doanh nhân khởi nghiệp và công nghệ lại càng gây ra thêm nhiều lãng phí về nhân lực, tiền của và thời gian cho xã hội.

Nếu bạn đã từng đọc qua trường hợp của WeWork hay đình đám gần đây là Theranos bạn sẽ hiểu tôi đang nói về điều gì. Hai trường hợp này rất nổi tiếng hay tai tiếng, có rất nhiều thông tin không thể viết hết ở đây. Một ví dụ khác là các công ty startup công nghệ trong lĩnh vực chuyên chở như Uber, Lyft, Grab, Gojerk, v.v... sứ mạng họ đặt ra có vẻ khác nhau nhưng thực tế ai cũng thấy họ giống như một công ty taxi kết hợp với một nền tảng công nghệ hỗ trợ cho việc đặt xe và thanh toán trực tuyến nhanh gọn. Ban đầu các tài xế được hưởng lợi khi tham gia vì chính sách hoa hồng tốt, nhưng khi số lượng tài xế tăng lên thì những thứ họ nhận được lại sụt giảm. Ngoài ra vì không phải là nhân viên chính thức của công ty nên họ không được nhận những chế độ khác như bảo hiểm hay phải tự lo trang trải chi phí liên quan đến phương tiện, v.v... Vào lúc cơn sốt taxi công nghệ bùng nổ, nhiều người còn vay mượn số tiền lớn để mua xe  ô tô chạy Grab, Uber, v.v... Đường xá lúc nào cũng bị kẹt cứng vì số lượng ô tô gia tăng đột biến, ô nhiễm tiếng ồn, bụi trong không khí. Khi cơn đại dịch virus Vũ Hán xảy ra, tài xế thất nghiệp, nợ nần chồng chất vì trót mượn tiền mua xe mà không có khả năng chi trả.

Bạn có thấy sự mâu thuẫn ở đây không? Những hãng công nghệ này, họ tạo ra một giải pháp hay mô hình kinh doanh khởi nghiệp mới và đồng thời cũng tạo ra hàng loạt vấn đề mới về môi trường và an sinh xã hội. Bởi vì không mấy ai khi bắt đầu khởi nghiệp đều nghĩ kỹ về trách nhiệm của mình đối với xã hội, họ đơn giản chỉ hướng đến lợi ích ngắn hạn là lợi nhuận để đáp ứng kỳ vọng của bản thân và nhà đầu tư, nên giải pháp và mô hình họ đưa ra đơn giản chỉ là thay thế vấn đề cũ bằng một hoặc nhiều vấn đề mới và nghiêm trọng hơn. Cho nên nhiều khi không làm gì lại là một cách giải quyết vấn đề tốt hơn vì nó không tạo ra vấn đề mới nào. Đôi khi làm một người bình thường lại không gây ra hậu quả hay thiệt hại lớn cho xã hội bằng việc trở thành một người hùng.

24 tháng 2, 2020

Hai ba năm trước tôi có nghe về blockchain, chủ yếu liên quan đến bitcoin, một số người giàu lên sau một đêm nhờ giá bitcoin tăng lên và cũng có người treo cổ khi giá bitcoin giảm xuống. Thời gian trôi qua, nhiều loại tiền ảo khác cũng ra đời. Các loại tiền ảo đều sử dụng công nghệ blockchain. Tôi cũng không quan tâm lắm. Rồi hàng loạt các ý tưởng startup xuất hiện, ai cũng mang từ blockchain gắn vào dịch vụ, sản phẩm của mình để nghe có vẻ thời thượng gây ấn tượng với nhà đầu tư hy vọng gọi được vốn triệu đô, tỷ đô. Cảm giác như chỉ cần có người bỏ vô triệu đô, tỷ đô là mình đã đổi đời trong đêm. Đâu đâu cũng nghe blockchain, tiền ảo, cách mạng 4.0 và biến đổi khí hậu (climate change), bụi mịn 2.5 PM. Nghe nhiều vậy chứ cũng không rõ blockchain là gì, nên viết bài này như một nghiên cứu nhỏ cho bản thân để hiểu rõ hơn những thuật ngữ màu mè do con người lạm dụng để lòe bịp lẫn nhau.

Blockchain là gì? Thay vì định nghĩa nó thì tôi sẽ tìm hiểu vấn đề mà blockchain giải quyết là gì. Bây giờ lấy một ví dụ: hai thằng bạn thân chơi với nhau, một thằng ở Việt Nam tên A một thằng ở Mỹ tên B. A hết tiền, hỏi mượn tiền bạn B. B gọi điện thoại tới ngân hàng, yêu cầu trích tiền trong tài khoản của của mình gửi cho bạn ở Việt Nam. Ngân hàng sẽ kiểm tra tài khoản của B có đủ để trích tiền hay không, và vì B là tỷ phú Mỹ, nên số tiền A mượn không thành vấn đề. Ngân hàng xác nhận việc chuyển tiền này dưới dạng một dòng ghi chú bằng dữ liệu máy tính hay trong sổ sách (gọi la entry).  Sau đó A gọi điện báo cho B biết tiền đã được chuyển, B có thể tới ngân hàng và nhận số tiền mà A vừa chuyển. Như vậy chuyện gì đã thực sự diễn ra? Cả A và B đều tin tưởng việc ngân hàng quản lý tiền của mình. Trong thực tế không có sự di chuyển vật lý của bất cứ loại tiền giấy nào diễn ra trong quá trình chuyển tiền này. Một dòng ghi chú dữ liệu (entry) là tất cả những gì mà quá trình chuyển tiền này cần. Một điều quan trọng là cả A và B đều không sở hữu hay có quyền kiểm soát entry, và đó chính là vấn đề của hệ thống hiện tại.

Để thiết lập sự tin tưởng giữa hai bên, ta lại cần một cá nhân thứ ba làm trung gian.

Trong nhiều năm, chúng ta đã phụ thuộc vào một bên thứ ba để tin tưởng lẫn nhau. Bạn có thể sẽ tự nhủ: "Phụ thuộc vào họ thì có vấn đề gì chứ?" Vấn đề chính là bên thứ ba cũng chỉ là một phần thiểu số của xã hội. Và khi một cá nhân hay tổ chức tham nhũng hay sụp đổ một cách cố ý hay vô tình, việc đó sẽ gây ra hỗn loạn trong xã hội. Ví dụ: nếu các ghi chú về chuyển khoản trên giấy tờ bị cháy rụi trong hỏa hoạn thì sao? Chuyện gì sẽ xảy ra nếu người quản lý tài khoản ghi sai số tiền bạn muốn chuyển từ 1000$ thành 1500$? Và nếu anh ta hay cô ta làm sai lệch con số đó một cách có chủ đích thì sẽ như thế nào?

Nhiều năm qua, chúng ta đã bỏ hết toàn bộ trứng (lòng tin, tài sản) của chúng ta vào trong một giỏ và quá nhiều vào một ai đó

Cho nên câu hỏi đặt ra là có hệ thống nào giúp chúng ta chuyển được tiền mà không cần đến ngân hàng? Để trả lời câu hỏi này, ta cần đào sâu hơn bằng một câu hỏi tốt hơn. Bây giờ bỏ ra vài phút để suy nghĩ về bản chất thực sự của chuyển khoản là gì? Thực ra nó chỉ là một dòng ghi chú dữ liệu trong sổ sách hoặc bộ nhớ máy tính. Cho nên câu hỏi tốt hơn để giải quyết vấn đề là

Có cách nào chúng ta kiểm soát và bảo toàn được dòng ghi chú dữ liệu đó giữa hai bên thay vì để cho người thứ ba làm điều đó thay chúng ta?

Blockchain chính là đáp án cho câu hỏi này. Nó sẽ giúp chúng ta kiểm soát và bảo toàn các giao dịch giữa hai bên mà không cần người thứ ba thay ta làm việc đó. Blockchain xử lý chuyện này như thế nào?

Yêu cầu cho phương pháp này chính là có đủ số người đồng ý với việc không phụ thuộc vào bên thứ ba. Số lượng người cần thiết tối thiểu là ba, rồi nhóm người này sẽ tự vận hành và quản lý giao dịch của họ.

If enough people think the same way, that becomes a self-fulfilling prophecy (Tạm dịch: nếu đủ người nghĩ cùng một cách, đó chính là một lời tiên tri mà bản thân nó đã tự hoàn thành.) - Shatoshi Nakamoto - 2009

Bây giờ ví dụ một nhóm 10 người đồng ý tham gia, mỗi người đều biết chi tiết về tài khoản của từng người trong nhóm nhưng họ thực sự không biết nhau (mặt mũi, tiểu sử, thông tin liên lạc, v.v...) Tiếp theo là các bước tiến hành:

1. Một hộp đựng tài liệu rỗng: mỗi người sẽ có một hộp này, và từng người sẽ tự bỏ giấy vào đó liên tục trong quá trình ghi nhận các giao dịch. Tập hợp số lượng giấy này sẽ hợp thành các ghi chú dữ liệu để theo dõi các giao dịch.

2. Khi một giao dịch xảy ra. Mỗi người trong mạng lưới này sẽ có một tờ giấy trắng và cây bút để ghi lại giao dịch đó. Ví dụ: người số 2 nói muốn chuyển 10$ cho người số 9 (đây là một giao dịch phát sinh) anh ta sẽ nói lớn "tôi muốn chuyển 10$ cho người số 9, mọi người hãy ghi lại giao dịch này". Khi đó tự mỗi người trong nhóm sẽ kiểm tra số tiền người số 2 đang có, nếu đủ tiền để chuyển, mỗi người sẽ tự ghi vào tờ giấy mình đang cầm trên tay giao dịch này. Lúc này giao dịch được coi là hoàn thành.

3. Khi các giao dịch tiếp tục diễn ra. Theo thời gian, số người tham gia vào mạng lưới này nhiều hơn. Các giao dịch vẫn sẽ được ghi nhận lại theo cách trên và tờ giấy để ghi giao dịch ban đầu đã hết chỗ. Đó chính là lúc bỏ tờ giấy này vào hộp đựng tài liệu và lấy ra tờ giấy mới để tiếp tục ghi lại các giao dịch.

4. Cách thức bỏ tờ giấy đã dùng rồi vào hộp đựng tài liệu. Tờ giấy đó phải được niêm phong lại trước khi bỏ vào hộp. Con dấu niêm phong đó là độc nhất được tạo ra dưới sự đồng ý của tất cả mọi người trong mạng lưới. Bằng cách niêm phong này, chúng ta có thể chắc rằng không ai có thể sửa đổi nội dung trên mỗi bản sao của tờ giấy đó khi chúng được bỏ vào hộp đựng tài liệu của từng người. Một khi chúng được đưa vào hộp rồi, thì chúng luôn ở đó mãi mãi và đã được niêm phong. Và trên hết là khi tất cả mọi người tin vào dấu niêm phong, họ cũng tin vào nội dung ghi trên mỗi tờ giấy. Cho nên con dấu niêm phong chính là điểm then chốt của phương pháp này.

Metaverse hiện vẫn là một từ ngữ bị các công ty công nghệ lạm dụng, nó mang tính chất thời trang, quảng cáo hơn là khía cạnh kỹ thuật nguyên gốc của nó. Meta nghĩa gốc trong tiếng Hy Lạp là sau đó hay hàm ý vượt lên trên, toàn diện hơn, vượt trội hơn hay vượt thoát khỏi. Từ meta này được dùng ghép với nhiều từ khác thường dùng trong lĩnh vực công nghệ thông tin, để chỉ một thành phần nào đó to lớn hơn cái cơ bản đã được biết đến ví dụ như “metadata” trong cơ sở dữ liệu là loại dữ liệu mô tả về các cấu trúc để chứa đựng dữ liệu trong các hệ thống quản trị dữ liệu như “table” hay “field”. Ngoài ra còn có “meta-cognition” (nhận thức về một nhận thức), “meta-emotion” (cảm xúc về một cảm xúc), “meta-discussion” (thảo luận về một cuộc thảo luận), “meta-programming” (lập trình một chương trình có thể tự lập trình). Như vậy “meta-verse” (được ghép bởi meta và universe) là nói về một vũ trụ vượt ra khỏi, hoặc rộng lớn hơn vũ trụ hiện hữu của chúng ta bây giờ, hiểu nôm na là có một vũ trụ khác to hơn chứa đựng vũ trụ mà chúng ta đang sống. Hay như trong các tiểu thuyết kiếm hiệp có câu “thiên ngoại hữu thiên, nhân ngoại hữu nhân”, là trời cao còn có trời cao hơn, người tài còn có người tài hơn ám chỉ những cảnh giới cao hơn vướt xa cảnh giới thông thường mà chúng ta đang nhận thức. Hay có thể hiểu tương tự như trong các nền văn hóa cổ có nói về ba mươi sáu tầng trời hay mười tám tầng địa ngục, hoặc như vượt thoát ra khỏi cõi người theo hướng thăng tiến là cõi thần, thánh, tiên, trời, phật hay theo hướng thoái hóa như ngạ quỷ, súc sinh, v.v… Đây là những cảnh giới hay cung cõi hoặc vũ trụ (theo cách nói hiện đại) mà con người với các chức năng và giác quan trong cấu tạo sinh học hiện tại không thể nhận biết được.

Lấy ví dụ về hạt cát và giọt nước để cho dễ hiểu ta có thể nói như thế này: giả sử một hạt cát là một vũ trụ, thì sa mạc chính là một meta-verse, hay một giọt nước là một vũ trụ thì biển cả chính là meta-verse… Hạt cát thì không thể biết đến sự tồn tại của sa mạc, nhưng sa mạc thì lại biết rất rõ từng hạt cát nó chứa đựng; tương tự như vậy giọt nước không thể biết được về biển cả nhưng biển cả biết tất cả những gì nó mang theo. Như vậy meta-verse hàm chứa ước muốn chạm đến những gì vượt ra ngoài khả năng tri giác bình thường của con người.

Còn meta-verse của Mark Zuckerberg mang trong mình tham vọng nâng cao giá trị cổ phiếu và mang lại lợi nhuận nhiều hơn cho người sáng lập và các nhà đầu tư so với khả năng sinh lợi hiện tại. Đúng ra nên gọi nó là “meta-profit” (lợi tức được cấu thành bằng cách thâu gom toàn bộ các lợi tức của người khác).

Các meta-verse đã tồn tại trước thời điểm Mark Zuckerberg đổi tên công ty của mình từ Facebook thành Meta Platforms vào năm 2019. Chúng chính là các trò chơi điện tử trực tuyến như World of Warcraft (2004), Second Life (2003), Roblox (2006), v.v… Vào thời điểm đó thì từ khóa quảng cáo không phải là “metaverse” mà là “MMORPG”. Sau thời điểm 2020, “metaverse” được dùng làm từ khóa và lối thoát cho Mark Zuckerberg tránh khỏi tai tiếng từ những vụ việc Facebook bị cáo buộc làm rò rỉ dữ liệu hàng triệu người dùng cho bên thứ ba và thông đồng với các chính phủ độc tài kiểm soát thông tin. Với quy mô cùng sức ảnh hưởng sẵn có, chiến dịch thông tin quảng cáo gắn liền với từ khóa “metaverse” đã tạo ra một trào lưu mới khiến các công ty startup công nghệ chạy theo xu hướng này với nhiều dự án mà tên tuổi của nó phải đính kèm theo chữ “metaverse”. Lúc này “metaverse” như là một câu thần chú mê hoặc các nhà đầu tư khiến họ phải móc hầu bao mà bỏ vào các dự án này vì không thể cưỡng lại nổi lòng tham của chính mình.

Nếu nhìn rộng ra thì hệ thống internet hiện giờ chúng ta đang sử dụng chính là một meta-verse. Tại sao? Bởi vì internet mở rộng khả năng liên lạc của con người. Từ khi mạng lưới internet xuất hiện, dù cách xa vạn dặm chúng ta cũng vẫn có thể nói chuyện với nhau, vẫn có thể nhìn thấy nhau thông qua các ứng dụng video call, live stream. Điều mà cách đây hơn trăm năm thoáng nghe qua tưởng như chuyện hoang đường. Ai đọc Tây Du Ký sẽ biết là trên thiên đình, có hai vị thiên tướng là Thuận Phong Nhĩ và Thiên Lý Nhãn, dù ở trên thiên giới vẫn có thể nghe được âm thanh và hình ảnh ở hạ giới. Internet là một loại vũ trụ mới tăng cường khả năng giao tiếp kết nối của con người ở khắp nơi trên thế giới. Ví dụ bạn đang sống ở một nước siêu nghèo được xếp vào hàng các quốc gia kém phát triển, thông qua internet những người ở nước siêu giàu cho bạn thấy nơi họ sống có những máy móc thiết bị tân tiến mà bạn chưa từng được thấy, họ có thể bay lượn trên không trung bằng cách đứng lên trên một tấm ván hệt như các vị thần trong truyện cổ tích trong khi bạn vẫn phải bì bõm trong dòng nước cống mỗi khi mưa lớn hay triều cường, đó chính là khả năng của một metaverse.

Cho nên việc Mark Zuckerberg tuyên bố “metaverse là tương lai của internet” là không đúng, vì internet đã chính là metaverse, nó vốn đã hiện hữu rồi thì dù có thay tên đổi họ hoặc khoác  thêm trên mình các công cụ tăng cường thực tế ảo hay công nghệ mã hóa mới lạ nào đó thì nó vẫn là chính nó về bản chất không thay đổi. Chiếc áo không làm nên thầy tu, có đổi bao nhiêu áo đi nữa thì thầy tu vẫn là thầy tu.

THAM KHẢO:

1. https://en.wikipedia.org/wiki/Meta

2. https://en.wikipedia.org/wiki/Metaverse